Kevrin Mandel
Ar Sturlevr Breizh kevrinus hag e arouezioù dianav gant Ladislas Mandel
Oberourien Jacques André, bet rener enklask en Ensavadur Broadel an Enklask en Urzhiataerezh hag Emgefre, arbennikaet war al lizherennerezh niverel. Fañch An Henaff, grafour ha skritellour, krouer an teuzerezh tipografek Skritur. Yoann De Roeck, kelenner, doktor war istor ar skridoù.
Skeudenn 1 – Skouerioù embannadurioù Jos Le Doaré, e-kreiz ar bloavezhioù 1950. Ar veaj e Breizh.
Le voyage en Bretagne
Ma lakaer estreget embannadurioù tematek embannadurioù Jos Le Doaré, gouestlet d’ar gweledvaoù, pardonioù ha gwiskamantoù hengounel hag all (Fig. 1), war-dro 1960, n’eus ket anezho, n’eus ket kalz a sturlevrioù touristel a c’holo Breizh a-ratozh (Fig. 2).
Emañ Le Guide bleu de la Bretagne e-barzh rummad al levrioù-henchañ krouet gant Hachette kerkent ha 1841 (gant an anv Guides Joanne) ez eo ouzhpenn un holloueziadur eus ar glad istorel skrivet gant skolveuridi hag ur sturlevr touristerezh. Krouet e oa bet ur c’hantved zo e 1926 ar Guides verts Michelin (a voe an titl gouestlet da Vreizh o zitl kentañ rannvroel, e 1950) evit ar vleinerien, o teskrivañ troiadoù gant lec’hioù ha monumantoù da welet, ha skeudennaouet stank. Kavet e vez ivez oberennoù muioc’h prevez, evel an hini embannet gant ar gompagnunezh asurañs MAIF, e 1966. Diwezhatoc’h eo ar sturlevrioù all, brudet hiziv an deiz : Le Guide du routard (1973) ; Ar sturlevr beaj Petit Futé (1980).
Skeudenn 2 – Les Guides bleus – Bretagne, Paris, Hachette, 1924 ; Guide du pneu Michelin – Bretagne, Pariz, Michelin, 1950 ; Guide touristique – Bretagne, Pariz, MAIF, 1966.
Breizh kevrinus
Da neuze e voe embannet La Bretagne mystérieuse gant an embanner Tchou, unan eus e gentañ, e 1966. « Heñchoù du » An damveneg d’ul liv zo sur a-walc’h un taol-lagad d’an heñchoù glas Hachette pe ruz ha gwer Michelin, met ret eo dreist-holl kevreañ an « du »-se el linenn-stur dibabet, o lakaat en enor an holl zoareoù teñval ha kuzhet eus unan tiriad ha sevenadur.
Skeudenn 3 – Un nebeud titlou eus an dastumad Les Guides noirs, embannadurioù Tchou.
E rakskrid levrenn gentañ an dastumad e lenner « En em lakaat a ra an oberourien da vat eus tu an huñvreerien nann-chal kentoc’h eget hini ar skiantourien. A-dreuz ar Frañs a-bezh zo miliadoù a vonumantoù kevrinus, a birc’hirindedoù divoutin, gouelioù lec’hel dibar, hengounioù kuzh, lec’hioù hegaset ha teñzorioù kollet a zeu diwar skeud an touristerezh a-vil-vern. An digarez da (ad)dizoleiñ hor bro, evel-se n’en deus ket paouezet biskoazh da vezañ anezhañ e gwirionez ».
Breizh gevrinus a zeu buan da vezañ klasel meur a heñcher divoutin eus Breizh peogwir ne bled ket gant al lec’hioù touristel pe ar pretierezh lec’hel, met diwar-benn ar folklor, an hengounioù iskis, al lec’hioù karget a istorioù digustum hag an anadennoù digempleg, pe ar geltiegezh zoken.
Skeudenn 4 – Guide de la Bretagne mystérieuse, Pariz, Tchou, 1966, golo ha pajennoù 278-279.
Aozer La Bretagne mystérieuse, Gwenc’hlan ar Skoezeg, en doa pep tra evit leuniañ kement-se. kaier ar c’hargoù mab al livour Maurice ar Skoezeg en deus graet studioù war an istor ha goude mezegiezh ha skrivagner hag embanner levrioù diwar-benn Breizh keltiek eo bet anavezet evel pempvet Drouiz Meur Goursez Vreizh, eus 1980 da 2008, bloavezh e var.
Kolofon
Nemet, muioc’h eget linenn-stur al levr, eo ar perzhioù kodikologel a laka ac’hanomp dedennet amañ : e vent hirgelc’hiek gant ur golo gronnet e du hag alaouret e tommder, gant e engravadurioù niverus hag e lizherennadur (Egyptian gant Monotipe) e vezont disheñvel diouzh ar c’hevezerezh, o c’houlenn ur redi grafek bras hag un awen da vat XIXvet kantved (skeudenn 3 ha 4). Divinet e vez hep poan al labour arzel pizh graet gant tud a vicher al levrioù. Met, pa ne vez kredet nemet gant an embannerien dre vras un nebeud anezho, en trevadennerien-se adlakaet en un traoñ pajenn e fin an oberenn, Alan Awenet eo Meylan ( maketennour embannadurioù Claude Tchou) gant arzhed ar c’helaouennoù (pe c’hoazh rolloù filmoù dibenn) ha lakaat war-wel – war ur bajennad doubl, mar plij – dres war-lerc’h ar bajenn ditl, ur roll bamus a emellerien (skeudenn 5). Deskiñ a reer eo dleet an ikonografiezh d’ar Vretoned a zo Jos Le Doaré, dreist-holl. Martine Le Scouëzec ha Jean-Robert Masson.n.
Skeudenn 5 – Guide de la Bretagne mystérieuse, p. 6-7.
Ur c’holofon a seurt-se ne dremen ket diarsellet ! Ur skodenn souezhus a c’haller gwelet ennañ, el linenn « Sigles » : Ladislas Mandel.
Piv eo an den ?
Ganet eo bet Ladislas Mandel e 1921 e Roumania. Erruout a ra e Bro-C’hall e 1936 hag en em stummañ a ra e Skol an Arzoù-kaer e Rouen ha goude-se en Akademiezh Ranson. Goude ar brezel ez eas e ti Deberny & Peignot, ma roas Adrian Frutiger lusk dezhañ war an tresañ arouezennoù ha teknikoù nevez luc’heilerezh. Mont a ra neuze Mandel da ouestlañ ul lodenn vras eus e labour da traezoù dilezet alies gant istor al lizherennerezh : bloaziadoù, lunioù bihan, panellerezh... Nemet n’eo ket e labour nemet klask un efedusted arc’hwelel. Evitañ ez eo ar skrivañ da gentañ skeudenn ur sevenadur hag ur gevredigezh. Ar gredenn-se a dreuz e oberenn, eus e berzhioù betek e enklaskoù war istor ar skrivañ, ha kavout a ra un astenn d’e roll a ziazezer Atalier broadel krouidigezh lizherennel e 1985. (Evit gouzout hiroc’h diwar-benn red-micher Ladislas Mandel, e kelaouin al levrlennadur).
Teskanvioù ?
Distroomp d’hor Breizh kevrinus hag ar c’hred-se, neket kevrinusoc’h, « Sigles : Ladislas Mandel ». Peseurt arouezioù a c’hall bezañ ?
Evit gwir ne welomp er sturlevr-mañ « teskanv » ebet e ster a-vremañ ar ger, e gouzout un hollad lizherennoù kentañ a ro stumm berraet ul lavarenn (SNCF, CNRS...).
Da neuze, marteze, ez eo al lizherennoù gotek-se a ginkl pennoù ar pennadoù (skeudenn. 4) ? Nann, rak ar binvioù-tro-se eo ar « c’hoteged kevrennek » brudet tennet eus ul levr gant Jean Midolle, kaerskriver hag enlivour eus ar marevezh romantel (skeudenn 6).
Jean Midolle, Spécimen des Escritures Modernes, 1834–35, Simon Fils, Straßburg, pl. 54. ©Letterform Archive.
Arouezioù pe sinoù ?
E gwirionez ez eo al levr-mañ diwar-benn Breizh an trede hini en heuliad ar Guides noirs hag, en ur follenata Le Guide de la France mystérieuse, kentañ (embannet e 1964), e kavomp an displegadenn. E pajenn XLV e vez renablet ar piktogramoù dindan an anvadur ar wech-mañ « Sinoù kendivizadel » Sinoù, arouezennoù... emaomp ! Hep chom pell war orin ar kemmesk etre an daou dermen-se e komprener ez eo ar « sigloù » lakaet war gont Mandel a ya d’ober un heuliad 15 tresadenn, a gaver en dastumad a-bezh.
Skeudenn 7 – Guide de la France mystérieuse, Paris, Tchou, 1964, p. XLV–XLV
Dielloù
Kevrinus ne gavomp titour ebet diwar-benn al labour-se e dielloù gant Ladislas Mandel, nag e Mirdi ar moullañ e Lyon, nag er « font Mandel » eus Levraoueg an Arsanailh (BnF). Evel-se ivez embannadurioù Sand, pennhêrezed Tchou, n’o deus roud ebet eus ur gevrat bennak gantañ... En em c’houlenn a c’haller neuze hag-eñ eo mat Ladislas Mandel ar Guides noirs an hini a emaomp o paouez komz diwar e benn ! Ar sturlevrioù a grog da zont er-maez e 1964 ; aour d’ar mare-se, Mandel a labour abaoe un dek vloaz bennak dija e ti Deberny & Peignot e-kichen Frutiger, arc’hwelioù na seblantont ket klotañ gant ur gefridi tresañ piktogramoù evit an embann. Evel-just en deus Mandel ur stummadur arzel, ha gouzout a reer war-lerc’h ar brezel en doa bevet pigos grafek. N’eo ket bet testeniekaet un urzh furmel neblec’h e c’heller ivez en em soñjal en ul labour kempenn...
Gouzout a ouzer e oa boas lizherennerien ha moullerien Frañs d’en em vodañ bep hañv e-pad Emgavioù Lure. Daoust d’ar c’hlub bezañ serret gant Kompagnunezed Lurs, o Emgavioù a zegemere tud a bep seurt un tammig e-maez ar voullerezh sensu stricto : skrivagnerien, levrdiourien, embannerien hag all. Evel-se e lenner dindan pluenn ar Christian Bessigneul (kelenner en École Estienne) : « ”Pileroù” an deroù a zo Charles Peignot, Gérard Blanchard deuet da 18 vloaz, an Italianed Aldo Novarese ha Cesare Maletto, embanner, ar Velged Michel Olyff eus ar strollad Cobra, Fernand Baudin ha De Roeck, ar Saoz John Dreyfus ; an istorour René Ponot, Ladislas Mandel, ha goude Christian Delorme, Yves Perrousseaux, ha meur a hini all... An holl re o deus bet ur roll er c’hrouiñ arouezennoù pe levrioù zo tremenet dre Lurs : José Mendoza, Alessandrini, Roger Excoffon, Paul Gabor, Albert Hollenstein, Adrian Frutiger, Marcel Jacno, Ladislas Mandel, Massin, Mediavilla, José Mendoza, Albert Plécy, Herman Zapf, Peter Knapp peotramant embannerien evel François Richaudeau, Hubert Nyssen, pe Claude Tchou ».
Setu neuze bodet Mandel ha Tchou, en ur framm hañv mat evit an eskemmoù, er vignoniezh ha... d’an taolioù dorn !
Piktogramoù
E-barzh ar skouerenn gouestlet da Vreizh e kaver ar 15 arouezenn-se gant an titladur « Alc’hwezioù ho sturlevr » ha lakaat pep hini anezho dirak un titl hag unan verr termenadur ; bremañ e c’haller ober « piktogramoù » anezho dre ma’z int an taolennadur brastres hag alegorienn ur mennozh.
Dielfennomp bremañ pizh stumm ar piktogramoù-se evit klask ober war un dro adskrivañ termenoù ar goulenn ha kompren respont Mandel. Pa vez Tchou a ginnig d’al lizherenner sevel an heuliad-mañ, sevel a ra div sturiad dre ret : an eil war ar strad, en ur ezteurel endalc’h pep rummad ; egile war ar stumm, e o fiziañ e Mandel ur sammad redioù teknikel.
Daoust ma n’ouzer ket peseurt lañs a oa gant maketenn Alain Meylan pa oa Mandel a grog gant e labour, ar goulenn teknikel a zo aes da adkavout : ar sinoù a rank bezañ aozet evit eilañ ar gwellañ war-bouez ul liv hepken (an hini du), gant tresoù (n’eus ket a arlivioù gris), bihanaet o skeul war ur skor na c’haller ket moullañ (ur baperenn nann gourvezet).
Ouzhpennomp e c’hall an holl dud, evit goulennoù pajennaozañ anat, ret eo d’ar piktogramoù bezañ unvan a-walc’h. Diskouezet e vez ar 15 arouezenn amañ dindan e mentoù disheñvel o eiladur en ar sturlevrioù (war-dro 10 mm pa vezont degaset er sammadur ; 5 mm war bep hini pajenn e marz an testennoù ; ha 3 mm evit lod, pa vezont lakaet war gartennoù).
Picto. 1 « Kastell » (Istor mojennel)
Picto. 2 « Taol-vaen »
Picto. 3 « Peulvan » (Enigmoù ragistorel)
Picto. 4 « Kolonenn » (Mojennoù ha monumantoù pagan)
Picto. 5 « Ostañsouer » (Lec’hioù sakr ha burzhudoù kristen)
Picto. 6 « Amuzetez » (Ar sklerijennidi)
Picto. 7 « Farouell » (Stuzioù ha kustumoù)
Picto. 8 « Aerouant »
Picto. 9 « Boudig »
Picto. 10 « Kazh du » (Diaouled, sorserien, tasmantoù)
Picto. 11 « Menez »(Lec’hioù milliget ha didud)
Picto. 12 « Pesk » ( Gweledvaoù digunvez)
Picto. 13 « Milendall » (Krogoù, danzouar, teñzorioù)
Picto. 14 « Sizailhoù » (C’hontoù gouzout ha dastummadegoù iskis)
Picto. 15 « Roñfl » (Tragedioù ha fedoù amc’hiz)
On s’aperçoit que Ladislas Mandel, en typographe habitué à la réduction des formes imprimées (quand bien même son travail sur des corps minuscules pour la composition des annuaires débutera plus tard, dans les années 1970–80), a anticipé cette échelle pour la plupart des signes, mais sans s’interdire des subtilités de dessin qui, fatalement, allaient disparaître à la reproduction (contreformes des feuilles d’arbre du Poisson, interstices dans les anneaux du Dragon ou dans les rayons de l’Ostensoir, etc.).
Gwelet a reer e oa Ladislas Mandel, ul lizherenner boas da zigreskiñ ar stummoù moullet (pa vefe memes e labour war mentoù munut evit kompozadur al levrioù pellgomz a grogo diwezhatoc’h, er bloavezhioù 1970–80), en deus rakwelet ar skeul-se evit an darn vrasañ eus an arouezioù, met hep en em virout ouzh ar soutilderioù tresañ a yae, a-daol-kaer, steuziañ diwar gouennañ (enepstummoù delioù gwez ar Pesk, etreskennoù e gwalennoù an Aerouant pe e skinoù an Ostañsouer hag all). Merzhet en do al lenner aketus eo troet piktogramoù zo (e melezour) en o stumm « Pages » e c’hoarvez gant ar Farouell hag an Amuzetez, div stumm fals simetrek. An implij dre zegouezh-se a-berzh ar maketennour a ro un ditour dafar prizius : luc’hmoulet e vez ar sinoù war filmoù treuzwelus ha didroc’het evit bezañ lakaet, gant an dorn, e-kichen an testennoù luc’hkevanaozet. Kement-se zo gwiriekaat ivez ne oa ket bet empennet nemet un dresadenn gant Mandel evit pep piktogram ha n’en doa, hervezomp, n’eo ket bet roet da c’houzout e oa bet digresket kalz lod anezho o vont da c’houzañv. en doa gouezet e vefe eilet e dresadennoù a-wechoù da 33 % eus ar vent rakwelet, en defe kenaozetoc’h ar stummoù.
Kavlec’h grafek
N’eo ket aes termeniñ ar binvioù tresañ dibabet gant Mandel evit sevel an rummad ar mod tresañ a-bep-eil : tra ma’z eus lod anezho strizh geometrek, savet diouzh ar reolenn hag ar c’hompaz (Kastell ha Milendall), re a ziskouez ur c’helc’htro torr ha nervennek, evel ma c’hoarvezfe gant ur c’hwezigell (Taol-vaen, Peulvan, Farouell, Menez, Roñfl), ha re all c’hoazh zo treset gwev-ha-gwevn (Boudig, Kazh, Pesk). Evel ma c’haller soñjal n’en deus ket cheñchet an oberour e-kerzh al labour, gallout a reer skarzhañ an teknikoù labourus ha koustus a engravañ (lino pe koad) ; chom a ra ar gartenn da skrabañ ha, moarvat, an tresañ frank gant liv war baper.
Skeudenn 8 – Picto « Menez » ha Roc’h bras zoo Vincennes, luc’hskeudenn V. Descatoire / Atalier an Enez.
Ouzhpenn an diforc’hioù stil-se ez eus liesseurted er retorik hec’h-unan : Mandel a denn e vammennoù a-wechoù e taolennadurioù arc’hetipal (Taol-vaen, Farouell, Kastell), a-wechoù war vevenn an difetisted (Milendall), a-wechoù traezoù skeudennus (an ostañsouer-heol un iliz, arouez ur c’hemener, ha memes, gant fent, ar menez-se a daolenn al « Lec’hioù milliget ha didud » a zo o skouer estreget ar Roc’h Bras zoo Vincennes !). Ouzhpenn-se e tiskouez an tresour e ijin a-bezh pa vez anv zo da dreiñ temoù ha n’int ket ken anat : ar sin a rank bezañ ennañ « Ar sklerijennidi : barzhed hag hunvreerien, sektennoù ha kevredigezhioù kuzh, an Demplourien, monumantoù arouezel, alkimiourien hag ermetourien, majed ha steredoniourien » zo ur brizh-arouez a zalc’h war un dro lagad ar Brovidañs, azeulerezh an Heol en Henamzer hag an dalc’h talisman... Evit ar Pesk yuc’het en ur wezenn (« Gweledvaoù divoutin : kuriustedoù naturel, loened ha plant iskis ») pe d’ar Roñfl (« Trajedienn ha fedoù iskis : emgannoù gwadek, kleñved-redoù bras, darvoudoù dibar, kataklismoù ha marzhioù hinouriel »), sed aze skouerioù helavar all eus barregezh Mandel da sevel ur sin da zegas da soñj, hep skuilhañ er strikt – ha dibosupl – skeudennadur.
Skeudenn 9 – Picto « Kazh du » gant Mandel ha logo Industrial Workers of the World gant an arzour emsaver Ralph Chaplin.
N’emañ ket an disrann semiouriezh e-barzh ar mellad-mañ hag an displegadennoù a oa a-raok ne ouestlont nemet an oberourien ; pep hini a c’hallo sevel, hervez e vagad gwelet, liammou helavar pe helavaroc’h gant traezou eus ar sevenadur gouiziek pe pobl. Kasit deomp ho tostaaduriou !
Evit bezañ klok, lakaomp ar 15 piktogram-se da c’houzout e oa bet embannet gant La Bretagne mystérieuse e 1989, ar wech-mañ sinet Markale, a ouzhpenn div (ul lourenn hag un arc’h) a c’haller reiñ, ma kreder e oa ar c’holofon, da Hélène Floret.
To be moderne or not to be
Marteze n’eo ket un diouer a genstagded an disheñvelder-se : er c’hontrol eo ur meneg eus plas dibar Mandel en istor an tipografiezh c’hall. En ur brezegenn e tegas an istorourez Alice Savoie da soñj pegement a savboentoù eus ar lizherennour a galeta a-hed an amzer e-keñver red arnevezour a zour Europa : burutellañ a ra an arouezennoù « d’ober kement tra a zo linennek, yen, strizh, monotonoù, mentoniel hag aseptizet » a yelo betek lakaat anezhañ da nac’hañ an Univers, a sikouras da sevel e-kichen Frutiger koulskoude.
Skeudenn 10 – L. Mandel, Du pouvoir de l’écriture, Atelier Perrousseaux, 2004
An dislavar don-se a zispleg marteze gwerzaouegezh an tresour pa vez anv zo da skeudenniñ talbenn ur c’hastell pe un draezenn-lid : en e aes e seblant bezañ ivez gant ar c’havlec’h sintetek eus giz Suis hag an hengoun tipografek gall eus an XIXvet kantved.
Skeudenn 10 – « Kastell » ha piktogramoù liesseurt evit gourhentoù Frañs, gant Jean Widmer, 1972-78.
Skeudenn 11 – « Ostañsouer » ha melvenn an teuzerezh Berthier, 1885.
Martezeadennoù, amañ c’hoazh... An diforc’hioù stil-se a c’hall bezañ lakaet ivez war gont mallusted ar raktres, hag ouzhpenn-se e c’hall an oberiadenn bezañ a-youl vat. (eilañ, lavaret eo bet, kevrat digavadus), pe, eil martezeadenn, war ur goulenn muioc’h strizh a-walc’h, war a seblant : daoust hag-eñ o defe skeudennaouerien Tchou pourchaset da Mandel ar skouerioù hag ar mennozhioù evit sevel an heuliad, piv’oar ?
Dingbad
Aujourd’hui nous nous interrogeons sur la meilleure façon de faire revivre ce mystérieux matériel. Vectoriser le plus fidèlement possible l’existant est à la portée de n’importe qui, voyez plutôt :
Et nous partageons volontiers cette stabilisation avec qui le souhaite, sur simple demande en nous écrivant à cette adresse (merci d’indiquer « Mandel » en objet de votre email.
Mais il y a sans doute mieux à faire, d’une part en harmonisant la facture – disparate, on l’a dit – de ces pictogrammes, et, d’autre part, en élargissant la série à un programme typographique ambitieux : pourquoi pas une famille de caractères complète pour inventorier et cartographier cette Bretagne mystérieuse?
A-greiz-kalon,
Jacques André, Fañch Le Henaff, Yoann De Roeck
Mammennoù & merkoù levrlennadurel
• Ladislas Mandel, Écritures, miroir des hommes et des sociétés, Perrousseaux/Adverbum, 1998.
• Ladislas Mandel, Du pouvoir de l’écriture, Perrousseaux/Adverbum, 2004.
• Christian Bessigneul, « Les rencontres internationales de Lure », Lizher an Akademiezh des Beaux-Arts, niv. 77 (spesad « La typographie ou l’art de la lettre »), goañv-2014 2015, p. 21.[En ligne]
• Jean-Baptiste Levée, « Ladislas Mandel, 1921-2006 », Le Typographe, 23 a viz Here 2006.[En ligne]
• Olivier Nineuil, « Ladislas Mandel, explorateur de la typo française », Étapes graphiques, n°55, 1999.
• Alice Savoie, La frontière de la bière et du vin : les caractères pour annuaires de Ladislas Mandel, prezegenn e Dielloù Kêr Lyon, kinniget d’an 10 a viz Mae 2021.[En ligne]
• Alice Savoie, Typographie ordinaire: recherche autour de Ladislas Mandel et de ses caractères pour annuaires, prezegenn aozet en EESAB Roazhon d’an 29 a viz Meurzh 2018.[En ligne]