Mil erminig
Aozer Stéphane Hervé, grafour, dastumer arouezennou lizherennou koad ha diazezer MetaGraphic, studio dizagn hag atalier typpo diazezet e Karaez.
Embanner Yoann De Roeck
Buhez ur sin
Sinoù int ha ne verzhomp ket ken e teuont da vezañ en o endro. E Breizh e tiskenn an erminig war rolloù-meuzioù ar pretioù, ar stalioù dilhad, produioù kenwerzhel ar c’hluboù sport, ar boestoù sardin pe an tikedennoù bier artizanel... Ensavadurioù, kevredigezhioù, kenwerzhourien ha tud prevez a grog enno, ha pep hini a dres anezho diouzh e c’hoant.
Skeudenn 1 — Marelladur o kinnig, evel kelaouiñ, an erminig en he stummoù hag implijoù liesseurt.
Erminig, er c’hontrol d’ul logotip, zo un arouez ha n’eo ket da zen. D’an holl eo eta. Pe e vefe feal d’he stumm istorel pe adwelet penn-da-benn, e talc’h an erminig ar galloud-se da lakaat da soñjal war ar prim : trawalc’h eo d’an nebeud perzhioù anezhi evit lavaret « Breizh ».
Ganedigezh ur glif
Ardamez an erminig, deuet war-wel er Grennamzer, zo da gentañ ur feur ardamezek. Ar sin teirrodek a anavezomp n’eo ket al loen e-unan, met penn du e lost a ya d’ober ur c’henstrollad krec’hin gwenn, hag a ya neuze d’ober ur vantell briziet gant ar re c’halloudus. Gant an amzer ez eo eeunaet ar gwirvoud-se en un tres savet gant un troad hir, warnañ tri c’hraf stilekaet.
Pleustret e vez ingal an tres-se hag a ya d’ober ar pezh a anver erminig plaen : ur park gwenn hadet gant brizhilli du lakaet e pempkorn, evit goleiñ gorread ar skoed a-bezh.
Skeudenn 2 — Diwar tresadennoù Raffig Tullou deuet er-maez e-barzh «Les véritables armes de Bretagne», Skoed evit hor bro, n°08, 1985.
Adlavaret a-wechoù, ar motif-se a ya d’ober ar pezh a vez graet an erminig plaen anezhañ : un dachenn wenn strewet gant tachennoù du renket en ur patrom quincunx, sañset goleiñ gorread ar skoed a-bezh
Skeudenn 3 — Dug Breizh en Ardamezeg Vras war varc’hegezh ar Maoutken aour, war-dro 1429-1461, f°69r (Bib. Arsenal, Ms 4790) ; An Eurioù Meur gant Anna Vreizh, 1503-1508, f° 3 ha 1v (BnF Ms lat. 9474).
En XIIIvet kantved e voe degemeret ar feur-se gant duged Breizh en o ardamezioù. Dindan Pierre Mauclerc e teuas da vezañ ur c’harter eus ar skoed-ardamez (ur c’hanton) ; un nebeud dekvloaziadoù diwezhatoc’h e voe Yann III an abeg nemetañ eus e skoed, o c’houlenn evel-se un identelezh dibar d’an dugelezh, e kevezerezh a-dal d’al lili aour war strad an glazur a daolenn ar Rouantelezh. En tu-hont d’e dachenn bolitikel ez eus dija gant an erminig holl berzhioù ur « piktogramm » eus ar c’hentañ. Ur stumm damskeudennus hag ur savadur elfennel dezhañ, e vez eñvoret aes e stumm (peogwir eo denheñvel) ; anat eo ez eo aes da eilañ ha da ziskar. Gant an efedusted-se e c’hall kuitaat an ardamezioù evit postañ tamm-ha-tamm holl dachennoù ar sevenadur gwelet.
Goude ma oa bet staget Breizh ouzh rouantelezh Bro-C’hall e 1532 e talc’has an erminig da vezañ un arouez tiriadel en ur bostañ skoroù nevez : jedoueroù, talbennoù, almanagoù, embannadurioù, ha, diwezhatoc’h, merkoù ha merkoù kenwerzhel.
Skeudenn 4 — Token domanioù Breizh, 1655. Dastumad Mirdi Breizh, luc’hskeudenn. Alain Amet.An erminig ledan-se a gemmas he statud don ha don. Implijet e oa hec’h-unan, e-maez an had ardamezek, ha paouez a reas da vezañ un abeg evit dont da vezañ un arouez emren : un arouez spontus eo hec’h armerzh bras furmel hag he c’harg heverk.
Gant ar moullañ e vez buanaet an emdroadur-se. Engraverien ha teuzerien a ra ingal diouzh redioù o zeknikoù. Pep atalier a ginnig e intent, eeunaat un treuzkiz, cheñch un akraf pe kempouezañ en-dro un tres, hep disteraat e anaoudegezh gwech ebet.


Skeudenn 5 — Spesadou teuzaduriou tipografek, eus an nec’h d’an traoñ : Ad. Bertrand, 1890 ; Deberny & cie Tuleu & Girard, 1908 ; Deberny et Peignot, 1926 ; Fonderie Typographique Française, 1928.
En ur guitaat reolennoù an ardamezouriezh e teu d’an erminig kaout ur perzh rouez : n’eo ket ur patrom da eilañ ken, met dont a ra da vezañ ur stumm orjalennus, ur sin da intent.
Un arouez hep perc'henn
En XXvet kantved e paouezas an erminig da zoujañ d’ur standard da vat. Eeunaat pe kinklañ a reas an tresoù, kemm a reas ar c’henfeurioù, dont a reas an tri c’hraf da vezañ begoù, takennoù pe rozelloù. Evel ul lizherenn eilet a-vil-vern e emdroas an erminig hep koll e identelezh gwech ebet.
Skeudenn 6 — Rummatadur hervez stumm an taolennou. Savet ha treset gant Stéphane Hervé.
Ar frankiz-se a zalc’h ivez d’hec’h istor. Er c’hontrol eus an arouezioù tiriadel n’eus deuet luskad ebet a-benn da lakaat an erminig da vezañ an arouez nemetañ. Ma’z eus bet un nebeud aozadurioù o klask lakaat ar skeudenn anezhi da dalvezout e oa chomet an implijoù-se a-wechoù. Adalek eil hanterenn an XXvet kantved ez eo ar Gwen ha Du, dreist-holl, an hini en em laka da ledander pennañ an arc’hadurioù brezhonek, en ur lezel d’an erminig ur roll didrousoc’h hag un donennad arkaekoc’h. Hep oad gwirion na liv ideologel sachet warnañ, e tegas talvoudoù a vreizhadelezh evel-just, met, en un doare paradoksal, eztaolet en un doare kendalc’husoc’h eget na ra ur banniel.
Skeudenn 7 — Skritell propaganda renad Vichy, 1943 ; skritell o kounaat makiz Sant-Marc'hell, dirak ar jeneral de Gaulle, 1947.
Skeudenn 8 — Plougoñv, manifestadeg d'ar 25 a viz Mae 1980 (Luc'hskeudenn Pierre Vauthey). Bodadeg ar jiletennoù melen e Sant-Brieg d'an 20 a viz Du 2018 (Luc'hskeudenn. lakaet war gont Brigitte Hug).
Moarvat ez eo an arliv-se unan eus alc’hwezioù hec’h hirhoal. E-lec’h ma sav ar Gwen ha Du a-du gant un abeg bennak (a ouzer emañ o vont pelloc’h eget ar stourmoù « lec’hel »), e seblant an erminig – a zo ul lodenn vras eus ar banniel-se koulskoude – merdeiñ en un doare frank er vuhez pemdeziek : ambroug a ra ar c’hevredigezhioù, an artizaned, ar stadoù, ar strol. Marteze ez eo an digorusted-se (lod a gomzfe eus gwerzaouegezh) a zispleg, kement hag e eeunded tresañ, liesseurted souezhus ar stummoù en deus krouet.
Ul lizherenn eus al lizherenneg vrezhonek
A-feur m’en em skign, an erminig n’eo ket hepken aroueziañ Breizh ken : dont a ra da vezañ ur gwir elfenn kevreadurezh c’hrafek. E stumm a gemer lec’h ul lizherenn, en em silañ a ra en ur pouez-mouezh pe poentañ a ra ur ger (evel ma ra ur galon vihan, pe ur melchon...). Muioc’h eget un arouezenn ez a en-dro evel un arouezenn ouzhpenn d’al « lizherenneg » gwelet War ar skouerioù da-heul e c’haller priziañ liested an arouezenn, a c’haller kemer lec’h un A koulz hag un I, ha, en ur faziañ a-walc’h, ur C pe un T !
Skeudenn 9 — An erminig a gemer plas ul lizherenn e meur a logotip.
Ar blastikerezh-se a zispleg e verzh evit ul lodenn vat. Diouzhtu e c’haller anavezout, met eeun a-walc’h evit bezañ diskaret d’an difin, an erminig a dalvez kement hag ur gounezerezh dindan nebeut a dresoù, ha marteze dindan nebeut a vizoù. Tra m’emañ an triskell, arouez an henamzer hag an hollved war un dro, gant meizadoù kosmek pe ezoterek zoken, e ro an erminig digarez muioc’h da bep hini (ganet, divroet, nevez-deuet pe tourist) da emezelañ hep poan ouzh perzhioù ul lec’h, ouzh buhezegezh e voazioù hag ouzh temz-spered e annezidi.
An identelezhioù ensavadurel a ra o mad, evel-just, eus degouezh ur sturiad evel-se. Abaoe deroù ar bloavezhioù 2000 he deus lakaet Rannvro Breizh, tamm-ha-tamm, ur sell melestradurel – un tiriad digreizennet – da gemer lec’h un erminig sammet ha disakret (dre ma’z eo diheñchet a-walc’h), tra m’eo kadarnaet gant merk Breizh, gant e adimplij eus bandennoù Gwen ha Du (amañ ez eo an E pennlizherenn a zo erlec’hiet), ur strategiezh ma c’hall tresañ lizherennoù ha sinoù istorel. Notennet e vo ez eo ar retorik gwelet-se, evel an tipografiezh, unliv rik hiviziken.

Skeudenn Skeudenn 10 — Identelezh gweled Rannvro Breizh e-tro 1990, lakaet da dalvezout evit un THR (luc’hskeudenn. Boris Deshayes ha Marcel Bon).
Skeudenn 11 — Identelezh gwelet Rannvro Breizh adalek 2005. Logotip savet en diabarzh gant Fabien Picot, e liv da gentañ, ha gant tres e 2015. Arouezenn lizherennadur Rannvro Breizh gant Xavier Dupré.
Poltred tipografek un arouez
A-dal d’an niver bras a dresadennoù-se e sav ur goulenn : daoust hag un doare « gwirion » zo d’an erminig ? Ar c’hantadoù a skouerioù a weler a gas d’ar respont kontrol kentoc’h : n’eus ket a boent orin mann, met ur bern adstummoù, heñvel ha disheñvel war un dro, met anavezet bepred. Evel-se e oa bet savet ar font-se. E-pad meur a vloaz e oa bet ur gwir « safari grafek » o tegas da zastum erminigoù er straedoù, en dielloù, el levrioù, er segalennoù, el logoioù pe en traoù eus ar vuhez pemdez. Pep hini a gont un doare disheñvel da dresañ ar memes sin.
Skeudenn 12 — Plankenn labour a aoz korpus erminigoù dastumet.
Dizehan eo al labour-se da gentañ-penn ha stabilaet e vez bepred ; un deiz bennak marteze e c’hallo pep hini, gant ur savenn enlinenn, genel e erminig dezhañ e-unan, lakaat pep hini da cheñch lodennoù korfadurezh ar glif :
Skeudenn 13 — Kinnig un anvadur, savet evit darn diwar dermenadurezh Raffig Tullou.
A-benn neuze e c’haller kaout un teul ennañ pep seurt erminig dastumet diwar c’houlenn, evit an neb en deus c’hoant da sellet ouzh ar stummoù-se ha da zornata anezho. Evit se, deuit e darempred ganeomp, en ur venegiñ ar ger « Erminig » evit pal ar gemennadenn ! Afer da heuliañ neuze.
Stéphane Hervé
Evit gouzout hiroc’h
• Jacques Brejon de Lavergnée, « L’emblématique d’Anne de Bretagne, d’après les manuscrits à peintures (XVᵉ-XVIᵉ siècles) », Mémoires de la Société d’histoire et d’archéologie de Bretagne, tome LV, 1978, p. 83-95.
• Laurent Hablot, « Briser les hermines », Annales de Bretagne et des Pays de l’Ouest, 126-2 | 2019, 171-186. En ligne
• Divi Kervella, ‘Emblèmes & symboles des Bretons et des Celtes’, Spézet, Coop Breizh, 1999.
• Jean-Luc Le Bras, L’hermine, Paris, Dervy, 2026.
• Michel Pastoureau, « L’Hermine et le sinople. Études d’héraldique médiévale », Paris, Le Léopard d’Or, 1982.
• Michel Pastoureau, « L’hermine : de l’héraldique ducale à la symbolique de l’état », 1491 : la Bretagne, terre d’Europe, p. 253-264, 1992.
• Raffig Tullou, « Les véritables armes de Bretagne », Skoed evit hor bro, n°08, 1985.
