Mil erminig
Aozer Stéphane Hervé, tresour graferezh, dastumer lizherennoù e koad, ha krouer MetaGraphic, ur studio tresañ hag atalier tipograferezh diazezet e Karaez.
Ti-embann_Embanner Yoann De Roeck
Buhez un arouez
Arouezioù zo a chom hep merzout anezho a-benn ar fin peogwir e vezont mesket ken didrouz gant o endro. E Breizh e vez kavet an erminig war mennozhioù an ti-debriñ, ar stalioù dilhad, marc’hadourezh ar c’hleuboù sport, ar podoù sardin, hag an tikedennoù bier artizanel... An ensavadurioù, ar c’hevredigezhioù, an embregerezhioù hag an dud a zegemer anezhañ, pep hini o tresañ anezhañ hervez e c’hoant.
Skeudenn 1 — Mozaik o tiskouez, evit titouroù, an erminig en e stummoù hag e implijoù liesseurt.
Er c’hontrol d’ul logo, an erminig zo un arouez ha n’eo da zen ebet. Da bep hini eo eta. Pe e vefe feal d’e stumm istorel pe adkempennet penn- da-benn, e talc’h an ermin e c’halloud a evokadur diouzhtu : e nebeud linennoù a zo a-walc’h evit lâret “Breizh.”
Ganedigezh ur glif
Dont a reas war wel er Grennamzer, ha da gentañ e oa arouez an erminig ur blev heraldek. An arouez tric’hornek a anavezomp hiziv ne zastum ket al loen e-unan, met penn du e lost, a zo strewet war ur strollad kroc’hen gwenn, o sevel ur vantell priziet gant ar re c’halloudus. A-hed an amzer e voe simplaet an arouez-se en ur siluetenn savet diwar un troad hir, goloet gant teir c’hlav stilizet.
Skeudenn 2 — Diwar tresadennoù Raffig Tullou embannet e-barzh « Les véritables armes de Bretagne » (Gwir Divrec’h Breizh), Skoed evit hor bro, niv. 08, 1985.
Adlavaret a-wechoù, ar motif-se a ya d’ober ar pezh a vez graet an erminig plaen anezhañ : un dachenn wenn strewet gant tachennoù du renket en ur patrom quincunx, sañset goleiñ gorread ar skoed a-bezh
Skeudenn 3 — Dug Breizh en Armorial Meur marc’hegerezh Urzh ar C’hwil Aour, war-dro 1429-1461, folio 69r (Bibliothèque Arsenal, Ms 4790) ; Les Grandes Heures de Anna de Bretagne, 1503-1508, folioù 3 ha 1v (BnF, Ms lat. 9474).
En XIIIvet kantved e voe degemeret ar vlevenn-se gant duged Breizh en o ardamezioù. Dindan ren Pêr Mauclerc e teuas war wel evel ur c’hard eus ar blazon (ur c’hanton) ; un nebeud degadoù a vloavezhioù diwezhatoc’h e lakaas Yann III anezhañ da skouer nemetañ e skoed, o tiskouez evel-se un identelezh dibar evit an dugelezh, e kenstrivadeg war-eeun gant ar fleurs-de-lis aour war ur foñs glas a aroueze ar Rouantelezh. En tu all d’e dalvoudegezh bolitikel e oa dija gant an ermin holl berzhioù ur «piktogramm» dreistordinal. Hanter-skeudennek e stumm ha gant ur sevel elfennel, e skeudenn a zo aes da zeskiñ dre eñvor (rak antropomorfek eo); e berr gomzoù, aes eo da adsevel ha da azasaat. An efedusted-se eo a aotre anezhañ da guitaat an heraldiezh ha da dreuziñ tamm-ha-tamm holl dachennoù ar sevenadur gwelet.
Goude stagadenn Breizh ouzh Rouantelezh Bro-C’hall e 1532 e talc’has an erminig e roll a arouez tiriadel tra ma teuas war wel war ar mediaoù nevez : jedoueroù, talbennoù, almanagoù, embannadurioù, ha, diwezhatoc’h, panelloù ha merkoù kenwerzhel.
Skeudenn 4 — Token domanioù Breizh, 1655. Dastumad Mirdi Breizh, luc’hskeudenn : Alain Amet.An implij ledan-se en deus cheñchet kalz e statud. Implijet e-unan, e- maez ar patromoù heraldek, e paouezas an erminig da vezañ ur motif hag e teuas da vezañ un arouez emren : e armerzh furmel bras hag e c’halloud evokañ a rae anezhañ un arouez spontus.
Ar moullañ a lakaas an emdroadur-se da vont buanoc’h. An engraverien hag ar grouerien a azasae bepred e stumm diouzh strishadurioù o teknikoù. Pep atalier a ginnige e zisplegadur dezhañ e-unan, o simplaat un tres, o kemmañ ur c’hlasp, pe o adkempenn ur siluetenn, hep cheñch biskoazh e anavezadur.
Skeudenn 5 — Skouer eus an Ad. Fonterezh Bertrand, 1890 (Bib. Forney); xxxxxxxDre zilezel reolennoù an heraldiezh e tap an erminig ur perzh ral : n’eo ket mui ur patrom da adsevel met dont a ra da vezañ ur stumm duktil, ur sin da zisplegañ.
Un arouez hep perc’henn
En XXvet kantved e paouezas an erminig da zoujañ d’ur standard. Deuet e oa e siluetennoù da vezañ simploc’h pe kinklet, e ventoù a oa disheñvel, hag an tri c’hlav a zeuas da vezañ poentoù, takennoù pe lozennoù. Evel ul lizherenn kopiet meur a wech, e oa emdroet an erminig hep koll e identelezh biskoazh.
Skeudenn 6 — Rummatadur hervez stumm ar c’hleuzioù. Enklaskoù ha tresadennoù gant Stéphane Hervé.
Dont a ra ar frankiz-se eus he istor ivez. Er c’hontrol d’ur bern arouezioù tiriadel, n’eus luskad ebet deuet a-benn da lakaat an erminig da vezañ e arouez dibar. Daoust ma’z eus bet klasket gant aozadurioù zo kemer e skeudenn, an implijoù-se a zo chomet a-wechoù. Adalek eil lodenn an XXvet kantved eo da gentañ-penn ar Gwen ha Du (banniel Breizh) en em ziazezet evel banniel pennañ goulennoù Breizh, o lezel an erminig ur perzh diskredoc’h hag ur ster arkaekoc’h. Hep un oad termenet pe ur staliadur ideologel termenet e enkorf, sur a-walc’h, talvoudoù Breizh, met paradoksal e vez eztaolet ar re-se en un doare asantiñ muioc’h eget ur banniel.
Skeudenn 7 — Kartenn bruderezh eus renad Vichy, 1943 ; skritell o kounañ strollad emsav Sant-Marsel, dirak ar jeneral de Gaulle, 1947.
Skeudenn 8 — Plogoff, manifestadeg ar 25 a viz Mae 1980 (Luc’hskeudenn : Pierre Vauthey). Emvod ar Jilet Melen e Sant-Brieg d’an 20 a viz Gwengolo 2018 (Luc’hskeudenn : roet da Brigitte Hug).
An nuans-se zo, hep mar ebet, unan eus an alc’hwezioù evit e hirder. Tra ma vod ar Gwen ha Du (banniel Breizh) an dud en-dro d’un abeg (unan a ouzomp a dremen pell diouzh ar stourmoù « lec’hel »), an erminig — daoust ma’z eo un elfenn vras eus ar banniel-se — a seblant merdeiñ en un doare dieub dre ar vuhez pemdeziek : heuliañ a ra ar c’hevredigezhioù, an artizaned, ar stadoù, ar c’humunioù, an embregerezhioù bihan, hep paouez morse da vezañ perc’henn war an holl. Marteze eo an aesaat-se (lod a c’hallfe anv anezhañ liesseurted) a zispleg, kenkoulz hag e stumm simpl, liesseurted souezhus ar stummoù en deus awenet.
Ul lizherenn eus al lizherenneg vrezhonek
A-feur m’en em led, n’eo ket mui an erminig arouez Breizh hepken : dont a ra da vezañ ur gwir elfenn eus ar sintagm grafek. E stumm a gemer plas ul lizherenn, a glot gant un taol-mouezh, pe a laka ur poent war ur ger (evel ur galon vihan pe ur c’hlover). Muioc’h eget un arouez e talvez evel un arouezenn ouzhpenn el «lizherenn» gwelet brezhonek. Er skouerennoù da-heul e c’haller priziañ liesseurted an arouez, gant e siluetenn a-serzh ha flastret a aotre anezhañ da erlec’hiañ un A ken aes hag un I, ha, dre e dreiñ a-walc’h, un C pe un T!
Skeudenn 9 — An ermin a erlec’h ul lizherenn e meur a logo.
Ar plastikelezh-se a zispleg dreist-holl e berzh. Anavezet diouzhtu, met simpl a-walc’h evit bezañ azasaet hep fin, an ermin a zastum ur sevenadur gant un nebeud taolioù hepken, ha marteze gant nebeut a goust. Tra ma vez gant an triskelion, un arouez kozh hag hollvedel, sterioù kosmek ha zoken esoterik, e kinnig an erminig en un doare prosaek d’an holl (genidik, estren, nevez-deuet pe touristed) an tu da genderc’hel aes gant perzhioù ul lec’h, gant nerzh e gizioù, ha gant temperadur an annezidi. An identelezhioù ensavadurel a denn o mad eus un arouez ken galloudus. Abaoe penn-kentañ ar bloavezhioù 2000 he deus Rannvro Breizh erlec’hiet tamm-ha-tamm ur sell melestradurel — un tiriad digreizennet — gant un erminig fiziet ha dizakret (peogwir eo distummet en un doare c’hoarius), padal ar merk Breizh, gant hec’h adimplij eus bandennoù Gwen ha Du (amañ, eo ar pennlizherenn E), a gadarna ur strategiezh eus tresoù ha tresoù al lizherenn arouezioù istorel a grou ur merk dic’hortoz. Ret eo merkañ eo unliv strizh bremañ ar retorik gwelet-se, evel an doare-skrivañ.
Skeudenn Skeudenn 10 — Identelezh gwelus Rannvro Breizh war-dro 1990, lakaet e pleustr war un TER (tren buan rannvroel) (skeudenn : Boris Deshayes ha Marcel Bon).
Skeudenn 11 — Identelezh gwelus Rannvro Breizh adalek 2005. Logotip krouet e-barzh an ti gant Fabien Picot, e livioù da gentañ, e linennoù da c’houde e 2015. Lizherennoù Rannvro Breizh gant Xavier Dupré.
Poltred tipografek un arouez
Dirak an toullad tresadennoù-se e sav ur goulenn : hag-eñ ez eus un doare “gwirion” eus an erminig ? Pa seller ouzh kantadoù a skouerennoù e vez kavet ar respont enep : n’eus ket ur poent orin hepken, met kentoc’h ur bern kemmoù, heñvel ha disheñvel, met anavezet bepred.
An evezhiadenn-mañ eo orin ar skritur-mañ. E-pad meur a vloaz, ur gwir “safari grafek” a gasas da zastum ermined er straedoù, dielloù, levrioù, panelloù, logoioù ha traezoù pemdeziek. Pep hini a gont un istor disheñvel diwar-benn penaos tresañ ar memes arouez.
Skeudenn 12 — Taolenn labour o aozañ korpus an ermined dastumet.
An oberenn-mañ a zo, a-raok, difin, hag ar stabilaat a zo c’hoazh o vont war-raok ; marteze e c’hallo un deiz bennak ur bladenn enlinenn reiñ an tu da bep hini da grouiñ e erminig dezhañ e-unan, o cheñch pep lodenn eus anatomiezh ar glif :
Skeudenn 13 — Anvadur kinniget, diazezet evit ul lodenn war termenadurezh Raffig Tullou.
E-keit-se e c’haller kaout ur font da c’hortoz gant 70 erminig war goulenn evit an holl re a fell dezho sellet ha merañ ar furmskridoù-se. Evit hen ober kit e darempred ganeomp, en ur menegiñ ar ger «Erminig» el linenn danvez !
Stéphane Hervé
Evit gouzout hiroc’h
• Jacques Brejon de Lavergnée, « L’emblématique d’Anne de Bretagne, d’après les manuscrits à peintures (XVᵉ-XVIᵉ siècles) », Mémoires de la Société d’histoire et d’archéologie de Bretagne, tome LV, 1978, p. 83-95.
• Laurent Hablot, « Briser les hermines », Annales de Bretagne et des Pays de l’Ouest, 126-2 | 2019, 171-186. En ligne
• Divi Kervella, ‘Emblèmes & symboles des Bretons et des Celtes’, Spézet, Coop Breizh, 1999.
• Michel Pastoureau, « L’Hermine et le sinople. Études d’héraldique médiévale », Paris, Le Léopard d’Or, 1982.
• Michel Pastoureau, « L’hermine : de l’héraldique ducale à la symbolique de l’état », 1491 : la Bretagne, terre d’Europe, p. 253-264, 1992. En ligne
• Raffig Tullou, «Les véritables armes de Bretagne», Skoed evit hor bro, n°08, 1985.